Hoe de D66-landbouwminister met zijn stikstofplan bijna één-op-één levert wat de milieubeweging eist

...en hoe provincies de vergunningverlening inmiddels hebben uitbesteed aan diezelfde milieuclubs, die 'pas stoppen met procederen, als je ze genoeg betaalt.'

Foto: Van Essen (Videostill Tweede Kamer der Staten-Generaal CC BY-NC-ND 2.0)

Milieuclubs zoals MOB lijken het stikstofbeleid feitelijk te hebben geschreven — dat is de harde conclusie die onderzoeksjournalist Geesje Rotgers trekt na maandenlang graven in documenten, Wob-verzoeken en provinciale archieven. Haar bevindingen, gepubliceerd via Stichting Agrifacts en besproken in een nieuwe aflevering van Spotlight, schetsen een onthutsend beeld van hoe de macht in Nederland werkelijk verdeeld is:

Boodschappenlijstje van Vollenbroek

Toen landbouwminister Jaimie van Essen zijn langverwachte stikstofbrief naar de Tweede Kamer stuurde, klonk zijn boodschap zelfverzekerd: Nederland gaat van het slot. Maar diezelfde dag liet Johan Vollenbroek, de voorman van milieuorganisatie MOB, weten dat het plan tekortschiet. Pikant detail: de eisen die Vollenbroek al langer publiekelijk stelt komen vrijwel één op één overeen met wat Van Essen heeft gepresenteerd. Rotgers legde die parallel als eerste bloot. Het roept een simpele maar verontrustende vraag op: wie schrijft hier eigenlijk het beleid?

Provincies schuiven vergunningenloket door naar milieuclubs

De situatie is nog grilliger dan alleen invloed op papier. In Dinteloord sloot suikerfabriek Cosun in juni een deal rechtstreeks met MOB — niet met de provincie. De ammoniak­uitstoot moest met 95 procent omlaag, waarna MOB alle lopende juridische procedures introk. De Brabantse gedeputeerde Saskia Boelema van D66 bevestigde expliciet dat provincie Noord-Brabant niet aan tafel zat bij die onderhandelingen. Kort daarna herhaalde hetzelfde patroon zich bij melkverwerker FrieslandCampina in Veghel.

Rotgers omschrijft het mechanisme helder: bedrijven die een nieuwe of gewijzigde vergunning nodig hebben, worden onmiddellijk doelwit van juridische procedures door milieuorganisaties. Omdat jarenlang procederen voor grote werkgevers geen optie is, gaan ze maar met MOB aan tafel. En zodra ze toegeven aan de eisen — die soms fors zijn — stopt het procederen. De provincie wacht netjes aan de zijlijn tot er een akkoord ligt, en neemt vervolgens de afspraken van MOB gewoon over in de officiële vergunning. Rotgers noemt het zonder omwegen: de overheid heeft het vergunningenloket bij de milieubeweging neergelegd.

Gewoon betalen voor rust

Uit Wob-verzoeken blijkt dat overheden MOB ook rechtstreeks betalen voor zogenaamde adviesdiensten. Provincie Friesland maakte 15.000 euro over aan Vollenbroeks club om te helpen bij het regelen van een vergunning voor de eigen afvalverbrandingsinstallatie — nadat MOB daar eerder rechtszaken tegen had aangespannen. Gemeente Sliedrecht betaalde maar liefst 125.000 euro. Het kostte Rotgers een jaar om die bonnetjes boven water te krijgen. De boodschap is duidelijk: wil je als overheid niet dat je eigen bedrijven vastlopen, dan huur je de aanklager in als adviseur. Wie dat geen afpersingsmodel wil noemen, zoekt naar eufemismen.

Kennisinstituut of lobbyclub?

Dan is er nog de wetenschappelijke onderbouwing van het stikstofbeleid. Die steunt op cijfers van een reeks natuurorganisaties, waaronder Ravon, Floron, Sovon, de Vlinderstichting, EIS Kenniscentrum Insecten en SoortenNL. Bijna twintig van zulke clubs blijken gevestigd op hetzelfde adres: Mercator 3 op de campus van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Uit hun eigen jaarverslagen blijkt dat 55 tot 95 procent van hun inkomsten van de overheid komt. In hun besturen en raden van toezicht zitten politici en ambtenaren — vrijwel uitsluitend van linkse partijen als GroenLinks en PvdA.

Tegelijkertijd kiezen diezelfde clubs openlijk partij in rechtszaken tegen de Nederlandse staat. SoortenNL schaarde zich achter Greenpeace in een stikstofrechtszaak. In het bestuur van EIS Kenniscentrum Insecten zit een ambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het zijn organisaties die de data leveren waarop het beleid wordt gebaseerd, terwijl ze tegelijkertijd lobbyen en procederen. De onafhankelijkheid die ze claimen is een fabel.

Frames in plaats van feiten

Rotgers volgde een groot deel van het Kamerdebat over het stikstof- en natuurplan en was onthutst over wat ze zag. Het debat draaide niet om inhoud of cijfers, maar om frames: ‘de natuur staat op omvallen’, ‘woningbouw zit op het stikstofslot’. Ze keek zelf na hoeveel vergunningen voor woningbouw maandelijks worden afgegeven — dat aantal is al jaren redelijk stabiel. Het zogenaamde slot bestaat dus selectief, maar de politieke boodschap wordt er wel op gebouwd. Inhoud en feiten verdwijnen naar de achtergrond; polarisatie en beeldvorming nemen het over.

Wie is hier de baas?

De rode draad door alle onthullingen van Rotgers is die van een overheid die de regie heeft weggegeven — of nooit heeft gehad. Milieuclubs schrijven de agenda, provincies volgen, ministers presenteren het resultaat als eigen beleid en de gewone burger, de boer, de bouwer en de mkb’er wachten ondertussen op een vergunning die afhankelijk blijkt van de goedkeuring van een club die niet democratisch gekozen is en niet publiekelijk verantwoording aflegt. Dat is niet hoe een rechtsstaat hoort te werken. De vraag is waarom niemand in Den Haag er iets aan doet.