'Dit gaat niet over gezondheid, maar over angst': chirurg haalt uit tijdens gezondheidscongres

Een plastisch chirurg die patiënten ademhalingsoefeningen meegaf voor hun operatie. Haar collega's twijfelden. Tot er iets opmerkelijks gebeurde.

Foto: Lidewij Hoorntje (Videostill YouTube/Elpaso Media)

Chronische stress en gezondheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden — dat was de centrale boodschap die plastisch chirurg Lidewij Hoorntje op zondag 31 mei bracht tijdens het tweede Gezondheidscongres in Groningen. Ze sprak op persoonlijke titel, los van het Martini Ziekenhuis waar ze werkzaam is, maar haar woorden hadden alles te maken met wat ze dagelijks ziet op de operatietafel én erbuiten. Het congres vond plaats in De Loods en trok een volle zaal.

Een chirurg die verder kijkt dan het mes

Hoorntje is plastisch chirurg, maar laat zich al jaren niet beperken tot de operatiekamer. Na een periode waarin haar middelste zoon zwaar ziek was — hij kreeg een agressieve vorm van lymfeklierkanker en lag maandenlang op de intensive care — begon ze bewust te zoeken naar wat haar overeind hield. Dat bracht haar bij meditatie, ademwerk en lichaamsgerichte therapieën. Inmiddels is ze ook leefstijlarts, integraal arts en ademcoach.

Haar uitgangspunt op het congres: het lichaam geneest zichzelf. “Tussen die hechtingen in heelt jouw lichaam,” zei ze. “Dat doe ik niet als chirurg. Dat doet jouw systeem.” Maar hoe goed dat systeem functioneert, hangt af van de staat waarin je je bevindt. En die staat wordt steeds vaker bepaald door één factor: stress.

Bekijk de presentatie van Hoorntje, vastgelegd door Elpaso Media:

Wat stress écht met je lichaam doet

Hoorntje legde uit hoe het lichaam reageert op stress via twee parallelle routes. Enerzijds stuurt het zenuwstelsel razendsnel een signaal naar de bijnieren, die adrenaline uitscheiden: hartslag omhoog, bloeddruk omhoog, snellere ademhaling. Anderzijds wordt via de hypothalamus en de hypofyse cortisol aangemaakt, een hormoon dat trager werkt, maar langer aanwezig blijft in het lichaam.

Kortdurende stress is nuttig. Maar wanneer die stressrespons chronisch wordt — en dat is voor veel mensen de realiteit — loopt het systeem spaak. Chronisch verhoogd cortisol zorgt ervoor dat de lever voortdurend glucose in de bloedbaan pompt. De alvleesklier reageert met insuline. Bij aanhoudend hoge insulinespiegels ontstaat insulineresistentie, en uiteindelijk diabetes type 2. Chronische stress en gezondheid staan daarmee in een rechtstreeks biochemisch verband.

Bovendien onderdrukt langdurige stress het immuunsysteem. Het lichaam staat voortdurend klaar om te vluchten of te vechten, en heeft daarvoor geen tijd om infecties te bestrijden. “Zo maakt stress je uiteindelijk ziek,” stelde Hoorntje zonder omhaal van woorden.

Wat niemand je vertelt over je ademhaling

Een veelgehoord misverstand is dat dieper en sneller ademen bij stress het lichaam meer zuurstof geeft. Hoorntje corrigeerde dat: wie hyperventileert, ademt weliswaar meer in, maar stoot ook te veel kooldioxide uit. Het gevolg is een paradoxaal effect waarbij zuurstof wél binnenkomt, maar nauwelijks de cellen bereikt. Je hersenen en spieren krijgen daardoor minder brandstof, niet meer.

De oplossing zit in een rustige, buikgerichte ademhaling waarbij de uitademing langer duurt dan de inademing. Dit activeert de parasympathische tak van het autonome zenuwstelsel — het deel dat verantwoordelijk is voor rust, herstel en vertering. Via de nervus vagus, de langste zenuw van het lichaam die langs vrijwel alle organen loopt, heeft de ademhaling directe invloed op hartslag, bloeddruk en immuunfunctie.

Hoorntje leidde het congrespubliek door een korte ademhalingsoefening: inademen op vier tellen, uitademen op zes tot acht. Een ogenschijnlijk simpele techniek met een stevige wetenschappelijke basis. En gratis bovendien.

De reguliere zorg kijkt de andere kant op

Hoorntje is niet bang om kritisch te zijn op haar eigen vakgebied. In de reguliere zorg draait het volgens haar vrijwel uitsluitend om symptoombestrijding. Wat iemand anders kan doen om te voorkomen dat diezelfde klachten terugkomen, krijgt nauwelijks aandacht.

Dat ondervond ze ook intern. Toen ze patiënten ademhalingsoefeningen meegaf ter voorbereiding op een operatie, leidde dat tot vraagtekens binnen haar eigen maatschap. Of dat wel paste binnen de visie van de groep. Haar antwoord was helder: het is wetenschappelijk onderbouwd, de raad van bestuur is op de hoogte, en het helpt patiënten aantoonbaar kalmer de operatiekamer in.

Het verhaal liep uiteindelijk anders dan gevreesd. Tijdens een heidag stelde een collega voor om ademhalingsoefeningen als klikbare folder in het elektronisch patiëntendossier op te nemen. Inclusief instructievideo’s.

Angst als sturingsinstrument

Hoorntje verborg haar kritiek op bredere maatschappelijke ontwikkelingen niet. Ze was in de coronajaren actief betrokken bij het Artsen Collectief, een groep artsen die publiekelijk vraagtekens zette bij het overheidsbeleid. “Dit gaat helemaal niet over gezondheid,” zei ze over die periode. “Dit gaat over angst. En angst is een fantastisch middel om mensen onder controle te houden.”

Die redenering past in een patroon dat ze ook buiten de pandemie waarneemt: media, overheden en andere grote partijen die een constante stroom van verontrustende informatie produceren. Niet per se omdat de inhoud onwaar is, maar omdat mensen die meegesleurd worden door angst slechter nadenken, nauwer gaan focussen en uiteindelijk makkelijker te sturen zijn. Chronische stress en gezondheid zijn in die zin ook een politiek vraagstuk.

Wat je zelf kunt doen

Hoorntje sloot af met een oproep tot actie — maar dan van het stille soort. Ademhalingsoefeningen, voldoende slaap, beweging, verbinding met anderen, tijd in de natuur en lichaamswerk zoals yoga of shaking kunnen allemaal bijdragen aan een beter gereguleerd zenuwstelsel. Ook voeding speelt een rol: de darmen communiceren voor 80 procent omhoog naar de hersenen, en de bouwstenen voor neurotransmitters als serotonine en dopamine komen uit wat je eet.

Geen revolutionair nieuws voor wie al langer in deze wereld zit. Maar het is iets anders als een plastisch chirurg — midden in het medisch establishment — dit vanuit een volle zaal zegt. En dan ook nog eens thuis in haar ziekenhuis voet aan de grond krijgt.