Coronabesluitvorming NCTV: hoe Catshuis en Torentje buiten de democratie om beslisten

De coronabesluitvorming tijdens de pandemie verliep via een zorgvuldig verborgen keten van overleggen zonder notulen, verslagen of officiële verantwoording.

Foto: Rutte (Videostill Tweede Kamer der Staten-Generaal CC BY-NC-ND 2.0)

De coronabesluitvorming tijdens de pandemie verliep via een zorgvuldig verborgen keten van overleggen zonder notulen, verslagen of officiële verantwoording — zo laat nieuw onderzoek op basis van vrijgegeven Woo-documenten zien. Onderzoeker Cees van den Bos heeft het mechanisme blootgelegd waarmee de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) fungeerde als het onzichtbare scharnierpunt tussen politieke achterkamertjes en formele ministeriële besluiten.

Overleggen zonder spoor

Twee overleggen stonden centraal in de coronabesluitvorming: het zondagse Catshuisoverleg en het vrijwel dagelijkse Torentjesoverleg. Beide hadden één opvallend gemeenschappelijk kenmerk — er was geen secretaris aanwezig en er werden geen verslagen gemaakt. In het officiële Kamerstuk over de coronacrisisstructuur staat bij het kopje ‘secretaris’ voor het Catshuisoverleg simpelweg: “Geen.” Onder ede bevestigde zowel Pieter-Jaap Aalbersberg als Mark Rutte dat hooguit een NCTV-medewerker eigen aantekeningen voor intern gebruik bijhield. Niets meer dan dat.

Dat was geen omissie of praktische vergissing. Het was een bewuste keuze om geen ‘paper trail’ achter te laten. In een parlementaire democratie, waar beslissingen herleidbaar moeten zijn voor controle achteraf, is dat niet minder dan een institutionele ontmanteling van de democratische verantwoording — zeker wanneer het gaat om besluiten die grondrechten raakten en miljarden aan economische schade veroorzaakten.

Het bestelloket in de praktijk

Uit de vrijgegeven documenten blijkt dat de uitkomsten van het Catshuisoverleg werden doorgezet als letterlijke ‘bestellingen’. Op zondagavond 10 januari 2021 stuurde de programmadirectie COVID-19 van de NCTV een e-mail richting de ministeries van VWS, Infrastructuur en Waterstaat en Buitenlandse Zaken. Onderwerp: “bestellingen t.a.v. reizen n.a.v. Catshuis.” Twee concrete opdrachten lagen klaar voor de besluitvorming op dinsdag — inclusief de mededeling dat het reisadvies “té soft” was en moest worden aangescherpt.

Een vergelijkbaar patroon deed zich voor in december 2020, vlak voor de harde lockdown werd aangekondigd. In die nacht verzond dezelfde programmadirectie een mail met een lijst “bestellingen uit de overleggen” — dit keer ook voor de communicatie: vraag-en-antwoorddocumenten, een brondocument en een woordvoeringslijn, allemaal klaargemaakt voor de persconferentie van de volgende dag. Beslissing en bijbehorende pr-strategie werden als één pakket uitgeleverd.

Wie bepaalde wat er op tafel kwam?

De NCTV controleerde niet alleen de uitstroom van besluiten, maar ook de instroom van informatie. Uit een e-mailwisseling van 12 december 2020 blijkt dat een ambtenaar van Financiën vroeg om de Catshuisslides zodat zijn bewindspersonen konden worden voorbereid. De NCTV-coördinator weigerde die te delen en omschreef zijn eigen rol zonder omwegen: na de “stevige discussie” in het Catshuis was het “aan ons de schone taak om daar begin van de week chocola van te gaan maken.”

Een kerndepartement als Financiën moest zijn eigen minister dus voorbereiden zonder de onderliggende stukken te kennen. De informatievoorsprong lag structureel bij de NCTV. Dat is geen coördinatie meer — dat is sturing.

Economische tegenstemmen verdwenen in een zwart gat

De ministeries van Economische Zaken, Financiën en Sociale Zaken — de zogenoemde ‘trojka’ — leverden op 19 februari 2021 een kritische notitie af over de effectiviteit van maatregelen en de eenzijdige kabinetsdoelen. Die notitie was bestemd voor een Catshuissessie. Topambtenaar Dick Schoof kende het stuk, maar moest bij de enquêtecommissie erkennen dat hij niet wist wat er in het Catshuis mee was gedaan. Hij was er simpelweg niet bij.

Zo verdween systeemkritiek van het hoogste ambtelijke niveau in precies het overleg dat niets vastlegde. Al eerder, in juli 2020, tekenden EZ en Financiën aan dat aanvullende maatregelen voor de horeca een sterke onderbouwing vereisten. Die boodschap lekte weg in hetzelfde stelsel van niet genotuleerde bijeenkomsten. De afweging tussen epidemiologische en economisch-maatschappelijke belangen — de kern van het coronabeleid — werd stelselmatig gemaakt op plaatsen waar niemand later kon reconstrueren hoe die afweging eruitzag.

De communicatie zat ingebakken in de bestelling

Wat de documenten extra verontrustend maakt, is dat de publiekscommunicatie integraal onderdeel vormde van de bestellingen. Maatregelen en bijbehorende boodschap werden tegelijk uitgeleverd. In de lockdownmail van december 2020 staat zelfs een instructie om in alle communicatie scherp te houden dat het niet ging om waar besmettingen plaatsvonden, maar om het breed terugdringen van contacten. Gedragsexperts leverden adviezen die direct verwerkt werden in de basisteksten voor persconferenties. Eén zinsnede in die mail verwijst naar afstemming met een “factchecker van dienst” — wat die rol precies inhield, blijft onbekend.

Wat dit betekent voor de enquêtecommissie

De parlementaire enquêtecommissie corona staat nu voor een probleem: de beslissende beraadslagingen over het zwaarste overheidsoptreden in decennia zijn nooit vastgelegd. De uitkomsten zijn tot in detail gedocumenteerd, maar het denkproces, de afwegingen en de alternatieven die werden besproken, bestaan niet op papier. Elke getuige tot dusver wijst naar Mark Rutte als degene die over de verslaglegging ging. Rutte zelf wast zijn handen in onschuld.

Wat overblijft is een democratie die haar eigen geheugen heeft uitgeschakeld op het moment dat het er het meest toe deed. Dat is geen administratieve slordigheid. Dat is een politiek-institutioneel schandaal dat nog lang niet volledig is doorgrond.